Gwasz – co to jest i jak go używać? Historia, techniki i porady dla początkujących

Czy słyszałeś o gwaszu, ale nie wiesz dokładnie, co to za farba? Gwasz to wyjątkowa farba wodna o bogatej historii i szerokim zastosowaniu w świecie sztuki. W poniższym artykule wyjaśniamy, co to jest gwasz, czym różni się od akwareli, jakimi technikami można malować gwaszem oraz jakie farby dla początkujących wybrać na start. Poznasz także ciekawe fakty historyczne – od średniowiecznych manuskryptów po współczesne ilustracje – a na koniec znajdziesz wybrane przez nas zestawy, które ułatwią malowanie obrazów gwaszem. Przygotuj się na barwną podróż z gwaszem!

Co to jest gwasz?

Gwasz (z fr. gouache) to rodzaj farby wodnej, która zawiera pigment wymieszany z białym wypełniaczem (np. kredą lub bielą cynkową) oraz spoiwem w postaci gumy arabskiej. Dzięki takiej recepturze gwasz ma unikalne właściwości: cechuje się wysokim stopniem krycia i matowym wykończeniem. Mówiąc prościej – w przeciwieństwie do przejrzystych akwareli, gwasz pozwala uzyskać intensywne, nieprzezroczyste kolory nawet przy użyciu wody. Farby gwasz sprzedawane są zwykle w tubkach lub słoiczkach jako gęsta pasta, którą rozcieńcza się wodą do pożądanej konsystencji.

Gwasz: co to właściwie jest? To pytanie często pojawia się wśród początkujących malarzy. Można powiedzieć, że jest to akwarela o właściwościach kryjących – tak zresztą bywa określany przez artystów. Jego nazwa pochodzi od włoskiego słowa “guazzo”, oznaczającego wilgoć lub kałużę – termin ten spopularyzował Giorgio Vasari, opisując technikę malowania na mokro. Gwasz łączy więc cechy akwareli (rozcieńczanie wodą, łatwość mieszania kolorów) z cechami farb akrylowych czy tempery (krycie i intensywność barw). Dzięki temu zyskał uznanie artystów już wiele wieków temu i pozostaje popularny do dziś.

Gwasz a akwarela – podobieństwa i różnice

Skoro gwasz to farba wodna podobna do akwareli, warto wiedzieć, czym się od niej różni. Podobieństwa są takie, że obie techniki wykorzystują wodę do rozprowadzania pigmentu na papierze i można je ze sobą łączyć. Jednak różnice są kluczowe. Przede wszystkim akwarela jest transparentna, podczas gdy gwasz jest kryjący. Obrazy malowane akwarelą mają delikatne, warstwowe prześwity kolorów, natomiast gwasz daje intensywne, „pełne” barwy bez prześwitów. To oznacza, że gwaszem można malować jaśniejsze kolory na ciemniejszych i pokrywać wcześniejsze warstwy – co w akwareli jest trudne lub niemożliwe.

Kolejna różnica to efekt po wyschnięciu. Akwarela schnie zachowując względnie podobny odcień (choć czasem trochę blednie), natomiast gwasz po wyschnięciu jaśnieje – kolory mogą stać się nieco bledsze, przypominając efekt pasteli. To ważna informacja dla malarza: malując gwaszem, trzeba brać poprawkę na to, że finalny odcień będzie trochę jaśniejszy niż mokra farba na palecie. Z tego powodu artyści często mieszają kolory odrobinę ciemniejsze lub bardziej nasycone, by po wyschnięciu uzyskać zamierzony efekt.

W praktyce gwasz i akwarela często się uzupełniają. Można na przykład malować akwarelowe tło, a następnie dodać detale gwaszem (który pokryje i rozjaśni fragmenty obrazu). Co więcej, klasyczne techniki akwarelowe, takie jak lawowanie (nakładanie rozwodnionych warstw koloru) czy malowanie na wilgotnym papierze, mogą być stosowane również z gwaszem – choć pamiętajmy, że gwasz szybciej schnie i ma gęstszą konsystencję. Obie farby są wodorozpuszczalne, co oznacza, że nawet po wyschnięciu można je nieco rozmyć wodą (gwasz także da się ponownie zwilżyć, "podnieść" i poprawić). Dzięki temu gwasz bywa bardziej wyrozumiały dla początkujących niż akwarela – jeśli coś nam nie wyjdzie, możemy to zamalować kryjącą bielą lub innym kolorem.

Gwasz w historii sztuki – od średniowiecza do współczesności

Gwasz w malarstwie z perspektywy historii sztuki? Okazuje się, że malowanie gwaszem ma bardzo długą tradycję. Technika malowania farbami wodnymi z domieszką bieli była znana już w starożytności, ale największy rozkwit gwaszu nastąpił w średniowieczu. To właśnie wtedy gwasz stał się ulubioną metodą zdobienia iluminowanych rękopisów – mnisi kopiści nakładali kryjące barwy, by rozświetlić inicjały i miniaturowe obrazki w manuskryptach. W kolejnych stuleciach gwasz wykorzystywano także do malowania miniatur portretowych (np. małych portrecików na kości słoniowej czy pergaminie) zwłaszcza w XVII i XVIII wieku. Dzięki swojej kryjącej naturze i żywym kolorom, doskonale nadawał się do oddawania detali na niewielkiej powierzchni.

Ciekawostką jest pochodzenie samego słowa gouache. Jak wspomnieliśmy wcześniej, termin ten upowszechnił Giorgio Vasari we Włoszech, jednak technika była znana szerzej w Europie. W Polsce słowo “gwasz” przyjęło się na określenie zarówno farby, jak i wykonanej nią pracy. Dawniej czasem mówiono na gwasze “plakatówki”, choć nie należy mylić profesjonalnego gwaszu z szkolnymi farbami plakatowymi – gwasz artystyczny ma o wiele więcej pigmentu i lepszą trwałość.

W XIX i XX wieku gwasz nadal cieszył się popularnością. Sięgali po niego zarówno malarze, jak i ilustratorzy. Henri Matisse, jeden z czołowych artystów XX wieku, w późnym okresie twórczości tworzył swoje słynne “wycinanki” właśnie z pomocą gwaszu – malował duże arkusze papieru gwaszami, a następnie wycinał z nich kształty i komponował barwne kolaże. Technika ta, nazywana przez niego “rysowaniem nożyczkami”, pozwoliła Matisse’owi osiągnąć niezwykłą intensywność koloru i prostotę formy, która stała się ikoną sztuki nowoczesnej.

Inny mistrz, Marc Chagall, używał gwaszu, by nadawać swoim obrazom bajkowe kolory i świetliste sceny – kryjące farby pozwalały mu uzyskać głęboki efekt nawet na ciemnym tle. Pablo Picasso również eksperymentował z gwaszem, stosując go zarówno w szkicach i studiach, jak i w ukończonych pracach, doceniając jego wszechstronność. Wiele szkiców Picassa zachwyca żywymi barwami gwaszu połączonymi z dynamicznym rysunkiem.

Gwasz odegrał też ważną rolę w ilustracji i projektach graficznych XX wieku. Mary Blair, słynna artystka współpracująca z Walt Disney Studios, tworzyła gwaszem olśniewające grafiki koncepcyjne do filmów takich jak “Kopciuszek”, “Alicja w Krainie Czarów” czy “Piotruś Pan”. Jej prace cechowały się śmiałymi kolorami i uroczą stylizacją – do dziś są inspiracją dla twórców animacji. Z kolei Quentin Blake, znany ilustrator książek Roalda Dahla, często sięgał po gwasz, by tchnąć życie w swoje postacie – jego charakterystyczne, rozedrgane kreski dopełniały plamy żywego koloru. W świecie ilustracji dla dzieci warto wspomnieć Erica Carle’a, autora “Bardzo głodnej gąsienicy” – tworzył on kolaże z malowanego gwaszem papieru, uzyskując niepowtarzalne faktury i barwy.

Dziś gwasz nadal jest chętnie używany przez artystów na całym świecie. Od klasycznego malarstwa sztalugowego, przez ilustrację książkową, aż po grafikę reklamową – wszędzie tam, gdzie potrzebne są intensywne kolory i szybkoschnąca farba, gwasz sprawdza się znakomicie. Wielu współczesnych ilustratorów ceni go za matowe wykończenie i łatwość skanowania czy reprodukcji cyfrowej (bez odblasków). Można śmiało powiedzieć, że gwasz łączy tradycję z nowoczesnością, będąc medium ponadczasowym.

Zastosowanie gwaszu w praktyce

Wszechstronność gwaszu sprawia, że znajduje on zastosowanie w rozmaitych dziedzinach sztuki. Jest wykorzystywany zarówno w tradycyjnym malarstwie, jak i nowoczesnej ilustracji czy grafice, ze względu na swoje kryjące właściwości i intensywność kolorów. Technika malowania gwaszem znajduje zwolenników wśród malarzy sztalugowych, ilustratorów, grafików i projektantów. Poniżej kilka głównych obszarów, gdzie gwasz króluje:

• Ilustracja i komiks – dzięki intensywnym kolorom i kryciu, gwasz pozwala ilustratorom tworzyć przyciągające wzrok obrazki. Wykorzystuje się go w ilustracjach książek dla dzieci, okładkach, a nawet w komiksach, gdy zależy nam na płaskich plamach barwnych.

• Projekty koncepcyjne i plakaty – wielu projektantów używało gwaszu do tworzenia plakatów, afiszy czy concept artu (jak wspomniana Mary Blair w Disneyu). Gwasz był popularny w erze przedkomputerowej wśród grafików reklamowych, bo pozwalał uzyskać jednolite powierzchnie koloru i precyzyjne kształty.

• Malarstwo krajobrazowe i studyjne – artyści często korzystają z gwaszu do szybkich szkiców kolorystycznych w plenerze lub studyjnych miniatur. Gwasz w tubce łatwo zabrać ze sobą, a możliwość malowania na małych formatach (np. w szkicowniku) czyni go wygodnym na podróże.

• Nauka i szkice koncepcyjne – ze względu na łatwość użycia, gwasz jest świetnym medium do nauki malarstwa. Studenci sztuki używają go do ćwiczeń z koloru i kompozycji. W architekturze czy designie gwasz bywał wykorzystywany do kolorowych szkiców koncepcyjnych projektów (zanim zdominowały je komputery).

Co istotne, gwasz doskonale współgra z innymi technikami. Można go łączyć z akwarelą (np. detale gwaszem na akwarelowym tle), z suchymi pastelami (matowe wykończenie gwaszu harmonizuje z pastelami), a nawet z tuszem czy markerami. Dzięki temu artyści mieszają media, uzyskując oryginalne efekty.

Jak malować gwaszem? Techniki i wskazówki

Farby rodzaju gwasz oferują szereg technik, które warto opanować, by w pełni wykorzystać możliwości tego medium. Oto kilka praktycznych wskazówek, jak malować gwaszem:

1. Przygotuj podłoże. Najczęściej maluje się na papierze akwarelowym o wysokiej gramaturze (minimum 200–300 g/m²), który nie będzie się marszczył pod wpływem wilgoci. Dobre są również tektury, kartony czy płótna odpowiednio zagruntowane, aby farba nie wsiąkała zbyt szybko. Im grubszy i lepiej przygotowany papier, tym łatwiej nakładać kolejne warstwy koloru bez falowania podłoża.

2. Maluj od ciemnych do jasnych tonów. Klasyczna rada przy gwaszu to zaczynać od ciemniejszych barw, a na nie nakładać jaśniejsze. Wynika to z kryjących właściwości farby – jasny pigment pokryje ciemny, ale odwrotnie może być trudno. Zaplanuj więc obraz tak, by najpierw położyć ciemne cienie i tła, a na końcu rozjaśnienia i światła. Dzięki temu kolory będą czyste, a detale wyraźne.

3. Kontroluj konsystencję farby. Gwasz możesz rozcieńczać wodą – od gęstej kremowej konsystencji (dającej mocne krycie) aż po rzadkie, półprzezroczyste laserunki przypominające akwarelę. Eksperymentuj z ilością wody: mniejsza ilość da efekt zbliżony do farb akrylowych, większa – do akwareli. Pamiętaj jednak, by nie nakładać farby zbyt grubo prosto z tuby, ponieważ może popękać po wyschnięciu. Zawsze mieszaj farbę z odrobiną wody na palecie.

4. Uważaj na tempo schnięcia. Gwasz schnie dość szybko, co ma swoje plusy i minusy. Z jednej strony pozwala sprawnie nakładać kolejne warstwy bez długiego czekania. Z drugiej – musisz działać sprawnie, bo zaschnięta plama może zostawić brzeg. Możesz pracować techniką “mokre na mokre” (rozmyte przejścia kolorów) lub “mokre na suche” (ostre krawędzie między plamami). Jeśli farba zaschnie na palecie, dodaj parę kropel wody – gwasz jest reaktywowany przez wodę, więc łatwo go przywrócić do życia, ale uzyskanie efektu jak z tuby będzie trudne lub niemożliwe.

5. Mieszanie kolorów i warstw. Mieszaj gwasze jak każde farby – na palecie lub warstwowo na obrazie. Ze względu na matowe wykończenie, mieszanie wielu pigmentów naraz może dać nieco przygaszony kolor, więc lepiej ograniczać paletę barw do kilku podstawowych i mieszać stopniowo. Przy nakładaniu kolejnych warstw upewnij się, że poprzednia warstwa wyschła (chyba że celowo chcesz uzyskać efekt rozmycia). Pamiętaj o wspomnianym efekcie – gwasz schnie jaśniej, więc np. ciemny granat może po wyschnięciu stać się nieco bardziej szarawy. To normalne zjawisko.

6. Detale i poprawki. Jedną z zalet gwaszu jest możliwość nanoszenia poprawek, co sprzyja tworzeniem szkiców z rozmachem. Jeśli jakiś detal Ci nie wyszedł, poczekaj aż obszar wyschnie i zamaluj go od nowa – kryjąca farba przykryje błąd. Cienkim pędzelkiem i gęstym gwaszem namalujesz drobne linie i szczegóły. Dla uzyskania ostrych krawędzi pomocna bywa taśma malarska (oklej krawędzie kształtu, pomaluj, a po wyschnięciu odklej taśmę). Możesz też stosować technikę maskowania płynem maskującym jak przy akwareli, ale pamiętaj, że gwasz jest grubszy – czasem łatwiej po prostu na końcu domalować białe refleksy czy napisy.

7. Zabezpiecz pracę. Gotowy obraz gwaszem warto chronić przed wilgocią i światłem. Gwasz, podobnie jak akwarela, może się rozmyć, jeśli zostanie zmoczony, a kolory mogą blaknąć pod wpływem słońca. Rozważ delikatne werniksowanie pracy po całkowitym wyschnięciu (specjalnym werniksem do akwareli/gwaszu), ale miej na uwadze, że werniks może nieco przyciemnić kolory. Alternatywnie, przechowuj prace za szkłem lub w teczce.

Gwasz dla początkujących – jakie farby wybrać?

Skoro wiesz już, co to jest gwasz i jak nim malować, przyjrzyjmy się kwestii materiałów. Początkujący często pytają, jakie farby rodzaju gwasz wybrać na start, by zacząć przygodę z tym medium. Na rynku dostępnych jest wiele marek i zestawów. Ogólnie farby gwasz dzielą się na dwie kategorie:

• Farby szkolne/plakatowe – tanie zestawy często nazywane gwaszem, używane w szkołach. Mają mniej pigmentu i bardziej klejowe spoiwo. Mogą być dobre na pierwsze próby, ale nie oddają pełni możliwości prawdziwego gwaszu.

• Gwasze artystyczne (studyjne i profesjonalne) – to właściwe farby gouache dla artystów. Mają wysoki udział pigmentu, piękne kolory i dobrze się mieszają. Występują w serii studyjnej (tańszej, dla studentów) oraz profesjonalnej (o najwyższej jakości pigmentach, często droższej).

Na początek warto zaopatrzyć się w kilka podstawowych kolorów – np. biały, czarny, czerwoną, żółtą i niebieską – i uczyć się z nich mieszać resztę barw. Wiele firm oferuje niedrogie zestawy startowe po 5–10 tubek. Marki, takie jak Renesans czy Talens (Art Creation), mają zestawy gwaszy w przystępnych cenach. Przykładowo, zestaw 12 kolorów po 12 ml może kosztować kilkadziesiąt złotych – idealny, by wypróbować medium bez dużego wydatku. Jeśli wolisz kupować pojedyncze kolory, też jest taka opcja – tubki i słoiczki sprzedawane są na sztuki, co pozwala uzupełniać brakujące odcienie lub zbudować własną paletę.

W miarę postępów możesz zainwestować w gwasze profesjonalne renomowanych firm jak Winsor & Newton, Schmincke czy Holbein. Charakteryzują się one wyjątkową czystością barw i trwałością, co docenią zaawansowani artyści. Pamiętaj jednak, że nawet tańszymi gwaszami da się wyczarować świetne prace – ważniejsza od marki jest Twoja kreatywność i ćwiczenie warsztatu.

Nie zapomnij o dobraniu odpowiednich pędzli (miękkie pędzle akwarelowe sprawdzą się doskonale) oraz palety. Do mieszania gwaszu świetnie nadaje się porcelanowa paleta lub nawet zwykły talerzyk. Zaopatrz się też w pojemnik z wodą i czystą szmatkę lub ręcznik papierowy do odsączania nadmiaru wody z pędzla.

Dlaczego warto malować gwaszem?

Jeśli wciąż zastanawiasz się, czy gwasz jest dla Ciebie, oto kilka powodów, dla których warto spróbować tego medium:

• Żywe, intensywne kolory – paleta barw gwaszy potrafi zachwycić. Obrazy nimi malowane przykuwają uwagę głębią i czystością kolorów, nieosiągalną w takiej formie dla akwareli.

• Krycie i poprawki – możliwość zamalowania poprzednich warstw to wybawienie dla początkujących. Gwasz wybacza błędy, pozwalając skorygować kompozycję nawet na późnym etapie pracy.

• Uniwersalność – ta sama farba może dać efekt transparentnej akwareli lub nieprzezroczystej tempery. Wszystko zależy od Ciebie i ilości wody. Możesz malować zarówno subtelne akwarelowe pejzaże, jak i plakaty o płaskich plamach koloru.

• Szybkie efekty – gwasz schnie szybciej niż olej czy akryl, więc tempo pracy jest szybsze. To świetne rozwiązanie, gdy chcesz w krótkim czasie stworzyć barwny obrazek lub ilustrację.

• Bezpieczeństwo i wygoda – farby gwaszowe są wodne, więc nie wydzielają szkodliwych oparów (jak np. farby olejne z terpentyną). Łatwo je zmyć ze skóry i narzędzi zwykłą wodą z mydłem. Nie potrzebujesz skomplikowanego przygotowania ani drogich podkładów – wystarczy papier i pędzel.

• Bogata tradycja – malując gwaszem, stajesz się częścią długiej tradycji artystów sięgającej średniowiecza. To trochę jak kontynuowanie dzieła dawnych iluminatorów, impresjonistów i ilustratorów w jednym.

Przygoda z gwaszem – podsumowanie

Gwasz to niezwykle wszechstronne medium malarskie, które łączy zalety akwareli i tempery. Technika malowania gwaszem zapewni zarówno subtelność, jak i moc koloru – w zależności od potrzeb artysty. Poznałeś już definicję co to jest gwasz, różnice między gwaszem a akwarelą, rys historyczny pełen ciekawostek oraz praktyczne porady dotyczące techniki. Teraz pora przejść od teorii do praktyki!

Nie ma lepszego sposobu na poznanie gwaszu, niż samodzielna praca z nim. Zachęcamy Cię do wypróbowania gwaszu we własnych projektach! Zaopatrz się w zestaw ulubionych kolorów – być może spodoba Ci się klasyczna biel, czerń i kilka żywych barw podstawowych – oraz odpowiedni papier. Następnie po prostu zacznij malować i eksperymentować. Nauczysz się najwięcej, gdy pójdziesz w ślady mistrzów i odkryjesz możliwości, jakie daje malowane techniką gwasz.

Zapraszamy do naszego sklepu po farby gwasz i akcesoria. Dzięki temu już dziś możesz rozpocząć swoją przygodę z gwaszem i przekonać się, ile radości daje tworzenie tą techniką. Powodzenia i udanej zabawy z kolorem!